Göbeklitepe Tarihi – Göbeklitepe’nin Keşfedilmesi ve Önemi

Göbeklitepe nerededir? Göbeklitepe tarihi, Göbeklitepe hakkında bilgi, Göbeklitepe’nin keşfedilmesi ve önemi, arkeolojik alanı, buluntular

Bu yazımızda yazılı tarihin sorgulanmasına yol açan Göbeklitepe konusunu ele alıyor; Göbeklitepe Nedir? Göbeklitepe nerede? gibi sorulara cevap veriyor aynı zamanda tarihi hakkında kısa bilgiler veriyoruz.

Göbeklitepe Tarihin 0 Noktası 
nerededir? tarihi, Göbeklitepe hakkında bilgi, Göbeklitepe'nin keşfedilmesi ve önemi, arkeolojik alanı, buluntular
Göbeklitepe, Tarihin 0 Noktası

Takip edilebilen en eski çağlardan bu günlere değin, insanoğlunun dünya üzerinde dolaştığı her yerde inançlarına dair etkiler ve izler gözlenmiştir.

Bireyler ve toplumlar inançlarını yaşarken diğer yandan da inançlarını merkez alan yapılar inşa etmişlerdir.

Kimi zaman bu dini merkezlerin ve sunakların inşa aşamalarında binlerce insan oldukça ağır şartlarda çalışmışlardır.

İnşa edilen bu kutsal yapıların bir kısmı günümüze kadar kalmış kimisi ise bir sonraki nesle bile aktarılmadan savaşlar sebebiyle yıkılmışlardır, bazı durumlarda ise toprak altına gömülerek unutulup binlerce yıl sonra keşfedilmişlerdir.

Göbeklitepe öncesinde Mezopotamya’da gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sonucunda elde edilen bulgular, avcı-toplayıcı olarak yaşayan toplulukların ritüel amaçlı tapınaklar inşa ettiklerini ve dinsel sebeplerle organize olduklarını göstermekte yetersizdiler.

Avcı-toplayıcı insanlara ait Göbeklitepe Tapınağı, insanlığın erken evrelerindeki toplulukların dinsel inanışlarına ışık tutmaktadır.

Ressam Fernando Baptista Göbeklitepe Canlandırması 
nerededir, izle, nedir, tarihi, kitap, belgeseli, hakkında bilgi, araştırma, arkeolojik alanı, bilgi, c tapınağı, coğrafya, coğrafi özellikler, cumartesi açık mı, d tapınağı, din, efsanesi
Ressam Fernando Baptista Göbeklitepe Canlandırması

Göbeklitepe Nedir?

Şanlıurfa’nın şehir merkezinin 18km kuzeydoğusunda yer alan Örencik Köyü (Xerabreşk – Karaharabe) yakınındaki Göbeklitepe, 1963 senesinde İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversitesi ortaklığındaki bir yüzey araştırması esnasında keşfedilmiştir. 1980 yılında Nevada Üniversitesinden Peter Benedict tarafından yayınlanan bilimsel bir yayında “V52 Neolitik Yerleşimi” şeklinde tanımlanan dünyanın bilinen en eski kült yapılar topluluğudur.

1994 senesinden sonra başlatılan kazı çalışmaları neticesinde gün yüzüne çıkarılmış olup tarihi 12.000 yıl öncesine uzanan Göbeklitepe, 01.08.2018 tarihindeki UNESCO Dünya Miras Komitesi toplantısında, 2011 yılında girdiği geçici listeden çıkartılıp daimi listeye dâhil edilmiştir.

Göbeklitepe’nin ismi bölgede bulunan taş yatır mezardan (Göbekli Ziyareti) gelmektedir.

Göbeklitepe’nin Önemi

Günümüzün 12.000 yıl öncesinde kaba taş devri sonlarına doğru avcı-toplayıcı düzende yaşayan insanlar, yaklaşık 5,5 metre boyunda 10-15 ton ağırlığında T şeklinde yekpare taşları, Göbeklitepe etrafındaki büyük kayalıklardan ayırıp kült bölgesine yerleştirmişlerdir.

Bu sebeple 12 bin yıl öncesinin insanları Neolitik Dönemde sanatsal, mimari ve matematiksel bilgiye sahip oldukları görülmüştür.

Sosyal ve ekonomik durumlarından ziyade o dönem insanlarının dinsel ve inançsal yaşamları ön plandadır. Neolitik Dönem insanları yerleşmeye başlamadan önce ibadet mekânı yapmak için işbirliği ile devrinin en görkemli ilk anıtsal merkezini inşa etmiştir.

Kireç taşını çakmak taşı ile kesmiş ve işlemişler, kesici taş aletler ile T şeklinde taşlara hayvan kabartma motifleri işlemişlerdir.

Göbeklitepe T Sütun 
nerededir, izle, nedir, tarihi, kitap, belgeseli, hakkında bilgi, araştırma, arkeolojik alanı, bilgi, c tapınağı, coğrafya, coğrafi özellikler, cumartesi açık mı, d tapınağı, din, efsanesi
Göbeklitepe’de T Sütun

Farklı zamanlarda toplanarak dinsel törenler yaptıkları ve bu törenlerin yerleşik yaşama ve tarıma geçişi başlattığı düşünülmektedir.

Dünyanın ilk anıtsal inanç merkezi olan Göbeklitepe, insanlık adına büyük bir keşif olup, İlk Çağ adına bilgilerimizi altüst ederek bu bilgilerin yeniden sorgulanması gerektiğini ispatlamıştır.

Göbeklitepe Konumu – Göbeklitepe Nerede?

800 metrelik yükseltisiyle Şanlıurfa’nın kuzeydoğusunda Germuş sıradağlarında en yüksek tepesidir. Bu sayede güneye doğru uzanan Harran Ovası’na hâkim bir noktadadır.

Açık havalarda kuzeyde Doğu Toroslar, kuzeydoğuda Karacadağ Volkanı ufuktan görülebilir.

Yaz dönemlerinde erimekte olan kar sularının yükselmesi sebebiyle yaban av hayvanlarının sert ve yüksek zemini nedeniyle bu bölgeye geldiği düşünülmektedir.

Göbeklitepe’nin Keşfedilmesi

1963’te İstanbul Üniversitesi’nden Prof. Dr. Halit Çambel ve Chicago Üniversitesi Doğu Bilimleri Enstitüsü’nden Prof. Dr. Robert Braidwood’un beraber başlattıkları Güneydoğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları Karma Projesi dâhilinde gerçekleşen yüzey araştırmaları neticesinde tespit edilmiştir.

1983 yılında Yıldız Ailesi, tarlalarını ekip biçerken ve taşlardan arındırmaya çalışırken, tuhaf şekilli taşlarla, erkek cinsel organı vurgulanan bir heykelle ve bir hayvan kabartmasıyla karşılaşırlar. Bu heykelleri eve getirip samanlıkta saklar, erkek heykelinin de üzerini örterler. Benzer olarak bir kadın heykelini ise edep dışı bularak parçalarlar.

1984’te iki örneği Şanlıurfa Müzesi’ne getirirler. Müzedeki uzmanlar ve arkeologlar daha önce benzerleriyle karşılaşmadıkları eserleri sahte olarak değerlendirip depoya kaldırırlar.

1992 yılında Nevali Çori’de kazı yapan Alman arkeologlar çıkan heykelleri müzeye teslim ederken Göbeklitepe’den çıkan unutulmuş heykelleri görürler.

1994 yılında Klaus Schmidt tarafından keşfedilen Göbeklitepe’de 1995 yılından itibaren Şanlıurfa Müzesi ve Alman Arkeoloji Enstitüsü ile ortak olarak kazı devam etmektedir.

Göbeklitepe’nin Yapısı

Genel olarak oval bir düzende inşa edilen Göbeklitepe tapınakları T ve ters L şeklinde bulunan anıtsal dikilitaşlardan oluşmaktadır.

Göbeklitepe'de Tapınak Görüntüsü
Göbeklitepe’de Tapınak Görüntüsü

Göbeklitepe çanak çömleksiz neolitik çağa ait kült yapılar topluluğu ve bir inanç merkezidir.

80 dönümlük bir alanı kaplayan bu ören yeri 2005 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı kararıyla 1. Derece sit alanı olarak ilan edilmiştir.

Germuş Dağları üzerinde 15 metre yüksekliğinde ve 9 hektar alan kaplayan tepe bütünüyle insan yapımıdır. Tepe günümüzden yaklaşık 10 bin yıl önce bilinçli şekilde toprakla doldurulmuş ve yükseltilmiştir.

Göbeklitepe benzeri Stonehenge’den 7 bin yıl, Mısır Piramitleri’nden ise 7 bin 500 yıl daha yaşlıdır.

Göbeklitepe 3 ayrı katmandan oluşan bir yapıya sahip olup, ilk katmanı doldurma taş ve topraktan oluşmaktadır. T biçimli dikili taşların oluşturduğu çember yapılar ise ikinci ve üçüncü katmanlardadır.

Göbeklitepe'nin Planı 
nerededir, izle, nedir, tarihi, kitap, belgeseli, hakkında bilgi, araştırma, arkeolojik alanı, bilgi, c tapınağı, coğrafya, coğrafi özellikler, cumartesi açık mı, d tapınağı, din, efsanesi
Göbeklitepe’nin Planı

İkinci katmana göre daha eski yapılar barındıran üçüncü katman çember yapıların MÖ 11.000 yıllarına dek uzandığı tahmin edilmektedir.

Kazılar sonucu ortaya çıkan çemberimsi yapılarda ilk olarak ortaya çıkandan başlanarak A, B, C, D, E gibi harflerle isimlendirme yapılmıştır. En büyüğü ise D harfi verilen yapıdır.

Tapınak Karbon 14 Yöntemi Collins Tarihi CDC Tarihi
B M.Ö.[8306, 8236] M.Ö.[8520;8210] M.Ö. 8245
C M.Ö.[9500;8500] M.Ö.[9230;9080] M.Ö. 8980
D M.Ö.[9745;9314] M.Ö.[9620;9550] M.Ö. 9400
E M.Ö.[9500;8500] M.Ö.[9510;9410] M.Ö. 9290

Göbeklitepe‘nin tapınakları genel olarak sonsuzluğu, evreni, bütünlüğü simgelemekte olan daire formunda inşa edilmiş olup tapınak alanında bulunan kaya yüzeylerinde de fazla sayıda daire sembolü yer almaktadır.

Çapları 10-30 metre arasında değişen ve çevresi taş örgü duvarlarla çevrili dairesel yapılardan oluşan Göbeklitepe’nin bu yapılarının merkezlerinde ve duvarlarına gömülmüş şekilde dikili taşlar bulunmaktadır.

En eski tabaka olan üçüncü katmanda yapılar çemberimsi ve büyük iken, sonrasında yapılmış olan ikinci katmanda yapılar dikdörtgen, kare şekillerinde küçük ve gösterişsizdir.

Dairesel yapıların merkezinde paralel iki büyük taş ve çevre duvarına gömülmüş 10-12 adet daha ufak T biçimli dikili taş bulunmaktadır.

A, B, C, D şeklinde isimlendirilen yapılarda tilki, yılan, boğa, yaban domuzu, aslan, koyun, akrep gibi hayvanların tasvirlerine yer verilmiştir.

Göbeklitepe'deki A B C D Kült Alanları 
nerededir?  tarihi,  hakkında bilgi, Göbeklitepe'nin keşfedilmesi ve önemi, arkeolojik alanı, buluntular
Göbeklitepe’deki A B C D Kült Alanları

Göbeklitepe’nin en dikkat çeken yapısı olan yekpare T biçimli taşlar olup, yapılan jeomanyetik taramalar neticesine göre 200’den fazla dikili taşın varlığı tespit edilmiştir.

Göbeklitepe’nin Gömülmesi

Göbeklitepe’nin günümüze değin bu kadar iyi korunmasının sebebi ise yapılışından yaklaşık bin yıl kadar sonra taşıma toprak ile gömülmesidir.

Yapımı için harcandığı düşünülen muazzam çabanın yanı sıra yine oldukça fazla bir çaba ile onlarca ton toprak taşınarak gömülmüştür.

Bu yapının gömülme amacı tam olarak bilinmese de gelecek kuşaklar için koruma amacıyla gömülmüş olabileceği veya bölgede ortaya çıkan yeni bir din sebebiyle bu eski din kalıntılarının ortadan kaldırılması amacıyla da gömülmüş olabileceği fikirleri ağır basmaktadır.

Anıtkabir Mimarisi Tarihi Özellikleri içeriğimiz de ilginizi çekebilir.

Linkteki adresten de Göbeklitepe’nin hakkında bilgi alabilirsiniz.

Yorum Yazın